چکیده فارسی:در بررسی سیر تاریخی مکاتب حدیثی، گاه با خاندان هایی روبه رو می شویم که تاثیراتی اساسی بر تحولات آن مکاتب گذاشته اند، به طوری که نمی توان آن مکاتب را بدون در نظر گرفتن نقش و تاثیر این خاندان ها بررسی کرد. در این میان تاثیرات خاندان اشعری بر مکتب حدیثی قم آن قدر گسترده است که شاید بتوان تا نیمه اول و اواسط قرن سوم هجری، از مکتب حدیثی قم مترادف با مکتب حدیثی اشعریان یاد کرد. نویسندگان این مقاله به تشریح نقش اشعریان در پیدایش، توسعه و گسترش مکتب حدیثی قم در قرون اول تا سوم هجری پرداخته و سیر تحولات آن مکتب و میزان تاثیرپذیری آن از این خاندان را بررسی کرده اند. چکیده عربی:فی دراسة المسار التاریخی للمدارس الحدیثیة قد نواجه أسرة أثرت تأثیراً جذریّاً علی تطور تلک المدارس، حیث لا یمکن دراسة تلک المدارس بغض النظر عن دور هذه الأسرة و تأثیرها. و ما یترتّب علی هذا الأمر هو أنّ أسرة الأشاعرة لها تأثیر لا یستهان به فی مدرسة قم الحدیثیة،و لو جاز التعبیر لیمکن القول بأنّ هذه المدرسة کانت تعتبر مرادفة لمدرسة الأشاعرة الحدیثیة حتی النصف الاول من القرن الثالث للهجرة و أواسطه. بناءً علی ذلک قام الباحثان فی هذه المقالة بتوضیح دور الأشاعرة فی ظهور مدرسة قم الحدیثیة و توسیعها و تطورها من القرن الاوّل حتی القرن الثالث للهجرة، و عالجا مسارَ تطوّرات تلک المدرسة و مدی تأثرها من هذه الأسرة.

روش ملا محسن فیض کاشانی در دین پژوهی، بعنوان یک فیلسوف، فقیه و مفسر قرآن کریم، بر اعتبار و ارزشمندی عقل استوار است. وی برای عقل و عقلانیت جایگاه ویژه ای قائل است و در تفسیر متون دینی از آن مدد جسته است.او اخباری ای بود که با اجتهاد خود تلاش کرد از طریق اخبار و احادیث به تبیین صحیح و منطقی دین بپردازد.برخی بر این باورند که وی بعنوان یک محدث اخباری به عقل و عقلانیت بهایی نداده است. در این پژوهش تلاش بر آن است تا با جستجو در آثار ملامحسن فیض کاشانی، خلاف این ادعا را به اثبات رساند. با وجود اینکه ایشان یک اخباری بود، برای عقل منزلتی والا قائل بود؛ بگونه ای که در روش تفسیر خویش ضمن توجه به روایات تعارض بین روایات را بر اساس روش عقلی رفع کرد. و در متون تفسیری خود به روش استدلال عقلی، به تفسیر آیات و روایات پرداخته است.

غنای گنجینه سخنان گهربار پیامبر اکرم (ص) و امامان معصوم (ع) در عصر کنونی مرهون تلاش های بی دریغ مسلمان صدر اسلام و نسل های پس از ایشان است. یکی از مهم ترین و ارزشمندترین روش ها در حفظ و انتشار اقوال، سیره و سنن ثقل اصغر، رحله (سفر) های محدثان است.تامل در دستاورد سفرهای حدیث پژوهان چهار قرن نخستین عالم اسلام، تصریح می نماید که مجموع این کوچ ها یازده هدف عمده را دنبال می کرد: 1. طلب و فراگیری احادیث، 2. اطمینان از صحت و اتقان احادیث، 3. طلب علو در اسناد، 4. نشر و فرادهی احادیث، 5. بررسی احوال روات، 6. مذاکره علما در فهم و نقد احادیث، 7. تاثیر در بهبود اوضاع فرهنگی - دینی شهرهای مقصد، 8. کسب علوم مختلف حدیث، 9. اخذ کتب حدیث، 10. نشر کتب حدیث، 11. تدوین مجموعه های حدیث. در این نوشتار به معرفی و ذکر آثار گران بهای برخی از این محدثان که از مصادیق بارز زحمات ایشان است - می پردازیم.

چکیده فارسی: علم لدنی از ویژگی های مهم امامان شیعه است. براساس منابع روایی و اسناد تاریخی امام زین العابدین× به عنوان چهارمین امام منصوص شیعه از علمی سرشار برخوردار بوده است. با رجوع به منابع متقدم می توان دریافت آن حضرت با احراز جایگاه امام، مفسر و محدث، ضمن گره گشایی از مسائل دینی مختلف و با تکیه بر قرآن کریم و با استعانت از علم خویش به پرسش های مطرح عصر خود پاسخ داده و مرجعیت یافته است. یافت انعکاس سیره علمی امام زین العابدین در منابع متقدم اهل سنت، دغدغه اصلی این جستار است، اینکه: امام زین العابدین× در پهنه علوم گوناگون دینی؛ یعنی فقه، حدیث، فتوا و تفسیر از دید اهل سنت چه جایگاهی داشته است؟ بر پایه یافته های این تحقیق، در منابع متقدم اهل سنت از ایشان به عنوان شخصیتی دانش پرور، فقیه، محدث و مفسر یاد شده است که آراءش مورد توجه دانشمندان متقدم قرار گرفته است. روش این پژوهش، توصیفی است. چکیده عربی: العلم اللدنی من الخصائص الهامه لائمة الشیعة. حسب المصادر الروائیة و الوثائق التاریخیة فان الامام زین العابدین× بصفته الامام الشیعی الرابع المنصوص علیه کان یتمتع بعلم جم. بالرجوع الی المصادر المتقدمة یمکن الادراک بان حضرته من خلال احرازه لمقام الامام، المفسر والمحدث، و ضمن حله للقضایا الدینیة المختلفة و یجیب بالاعتماد علی القرآن الکریم و بالاستعانه بعلمه علی الاسئلة المطروحة فی عصره، ینال المرجعیة. ایجاد انعکاس السیرة العلمیة للامام زین العابدین فی مصادر اهل السنه المتقدمة، هو الهاجس الاساس لهذا البحث. یاتری ماهی المکانه التی کان یحظی بها الامام زین العابدین× فی میادین العلوم الدینیة المختلفة؛ یعنی الفقه، الحدیث، الفتوی و التفسیر من منظار اهل السنة؟ علی ضوء نتائج هذا البحث، تذکر المصادر المتقدمة لاهل السنة حضرته باعتباره شخصیة مربیة للعلم، فقیه، محدث و مفسر و ان آرائه کانت محط اهتمام العلماء المتقدمین. اسلوب هذا البحث هو اسلوب وصفی.

بهترین کتاب در حدیث شیعه، کتاب گران سنگ الکافی نوشته محمد بن یعقوب کلینی است که دارای گونه های گونه گونی از اسناد است. مانند: سند عادی، تحویلی و. . . از مهم ترین و پرشمارترین این گونه ها، سند ضمیری است (1097سند) که به دو گونه سند ضمیری عادی (360 سند) و غیرعادی (737 سند) تقسیم می گردد. این جستار به سبب جایگاه خطیر درست کشف کردن مرجع ضمیر، بر آن شد که با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای، به جست وجوی قراینی برآید که به یاری آنها، مرجع ضمایر این گونه از اسناد در کتاب بی نظیر حدیثی شیعه به صواب تمییز داده شود. دستاورد این نوشتار عبارت است از وجود هشت قرینه در کشف مرجع ضمیر که قراین داخلی آن بر این پایه اند: اقتضای سیاق، سلسله اسناد مشابه و استاد و شاگردی که حدیث شناس را دست کم در 349 حدیث راهبری می کند و قرینه های خارجی عبارتنداز: تصریح بزرگان، بودن سند در کتابی دیگر، کثرت نقل یک راوی از راوی دیگر، روایت نمودن شخصی از کتاب مخصوصی و عدم رجوع ضمیر جز به یک راوی خاص که حدیث شناس را حداقل در 222 سند راهنمایی می کند که بسیاری از این اسناد، از گونه اسناد ضمیری غیرعادی بوده و بدان ها ارجاع داده شده است. به آدرس این تعداد از احادیث به عنوان نمونه ارجاع داده شده، و گرنه این قراین در دیگر احادیث ضمیری نیز کاربرد دارد.

علامه مجلسی به عنوان یکی از برجسته ترین محدثان امامیه که به گردآوری بزرگترین دایره المعارف حدیث شیعه موفق گردیده است، علاوه بر احیای نسخه های در حال اضمحلال حدیث و طبقه بندی بدیع احادیث، به شرح و تفسیر متون حدیث پرداخت و تا حدی مشکلات اخبار را حل کرد. اصولی که مجلسی در فقه الحدیث از آن بهره برده است به عنوان الگویی در نقد و فهم حدیث از اهمیتی به سزا برخوردار است. در این مقاله سعی شده است اصول نقد متن حدیث و نیز اصول فهم حدیث از منظر مجلسی در بحارالانوار مورد کاوش قرار گیرد.

شعر عاشورایی در ادبیات عرب قدمتی طولانی دارد. بعد از شهادت امام حسین(ع) همیشه شاعرانی بودند که به مدح و رثای حضرت پرداخته اند. محمد مهدی جواهری (1900-1997م/ 1279-1376ش) یکی از بزرگترین شاعران سنت گرا و در عین حال انقلابی عربی در قرن بیستم است. دیوان سترگ شعر وی که هفت مجلد است شامل اشعار مختلف سیاسی، اجتماعی، اخلاقی و دینی است. در این میان او چکامه های شورانگیز زیبایی نیز در ستایش سالار شهیدان سروده است. در مقاله حاضر سعی شده است مهمترین مضامین و درس های نهضت حسینی در چکامه «عاشوراء» وی بازخوانی و تبیین شود. نتایج پژوهش حاکی از آن است که جواهری از همه بیشتر به ظلم ستیزی، عزت و شجاعت امام(ع) نظر دارد و سعی دارد با اشاره به ظلم حکومت اموی و جنایات یزید، شکوه حرکت حسینی و برکات آن را در طول تاریخ به نمایش گذارد.

قاضی نعمان، محدث و فقیه اسماعیلی، از معاصران کلینی و صدوق است و به جهت همین قدمت، آثار حدیثی او شایان توجه جلوه می کند. وی کتاب مفصلی در فقه، بر پایه احادیث اهل بیت، با نام الایضاح، تالیف و تدوین نمود که متاسفانه تنها بخش اندکی از آن بر جای مانده است. قاضی نعمان در الایضاح از کتاب های پیشین نام می برد و از آنها نقل حدیث می کند. برخی از این آثار، از کتاب های معتبر شیعه است که اکنون موجود نیست. مقاله حاضر، حاصل درنگی است در مهم ترین منابع مکتوب الایضاح.